VỀ BÀI THƠ “LỜI NGƯỜI BÊN SÔNG”

 Lê Bá Dương: Bài thơ tạc vào bia đá bên sông Thạch Hãn

Kể từ khi cái bến thả hoa bờ Nam dược xây dựng (Ngân Hàng Công Thương đầu tư xây dựng năm 2009)… ông Phong, chủ tịch thị xã QT lúc bây giờ yêu cầu tôi tự tay viết nguyên bản bài thơ, ký tên để làm cơ sở tạc vào bia …Nh…ưng rồi đến ngày khánh thành …người ta không tạc đúng nguyên bản chép tay đó, và không thèm để tên tác giả…mà không đưa ra bất cứ lý do gì, và bản thân ông Phong cũng ngỡ ngàng . 

Chưa hết, ngày khánh thành bến thả hoa bờ nam (27/7/2009) Trong khi người ta xướng tên khen thưởng từ cái ông trông coi công trình bến thả hoa trở lên… thì người khởi xướng , duy trì tập quán thả hương hoa trên sông Thạch Hãn, và là tác gỉa bài thơ và cũng là hiện diện trong lễ khánh thành, nhưng không một lời nhắc tên, thậm chí khi ông chủ tịch HĐQT ngân hàng Công thương giáp mặt với LBD, và được ông giám đốc chi nhánh QT giới thiệu …vanh vách …nhưng cũng không một cái bắt tay cho phải phép với người lớn tuổi… Ngẫm thật vô duyên nên tác giả và 5 CCB trung đoàn lẳng lặng mang đất và nước từ 3 miền quê hương xuống đổ vào dòng Thạch Hãn rồi lẳng lặng gọi xe đi thẳng về Gio An sum vầy với anh chị em CCB và du kích địa phương…

Không riêng bây giờ, mà sau cái đận ấy…bắt đầu mỗi ngày vài ba cuộc điện thoại từ những người về thăm Thành cổ, đến bến thả hoa ngỡ ngàng hỏi lý do sao bài thơ …không có tên. Cũng trong những băn khoăn đó, PV Văn Hóa Thể thao cũng đã có cuộc trò chuyện với tác giả…xin dẫn lại bài phỏng vấn này đến những bạn bè, đồng đội tham khảo

FB: Lê Bá Dương

 (TT&VH) – Nhà thơ, nghệ sĩ nhiếp ảnh, cựu chiến binh Lê Bá Dương trong hơn 20 năm qua, năm nào cũng về bên dòng Thạch Hãn thả hoa tưởng nhớ đồng đội. Từ hành động của Lê Bá Dương, tỉnh Quảng Trị đã phát động trở thành một nét văn hóa của địa phương: thả hoa trên dòng Thạch Hãn tưởng nhớ các liệt sĩ đã hy sinh. Lê Bá Dương cũng là tác giả của bài thơ tứ tuyệt bất hủ: Đò lên Thạch Hãn ơi… chèo nhẹ/ Đáy sông còn đó bạn tôi nằm/ Có tuổi hai mươi thành sóng nước/ Vỗ yên bờ, mãi mãi ngàn năm (Lời người bên sông).

Bờ Nam sông Thạch Hãn đã có một bến thả hoa để tưởng nhớ vong linh các liệt sĩ đã ngã xuống cho sự toàn vẹn lãnh thổ trong cuộc chiến tranh vừa qua. Bờ Bắc dòng sông này cũng chuẩn bị có một bến thả hoa tương tự. Cả hai bến thả hoa đều có bia đá khắc bài Lời người bên sông của Lê Bá Dương. Nhân dịp kỷ niệm 65 năm ngày thành lập Quân đội Nhân dân VN, TT&VH có cuộc trò chuyện với nhà thơ Lê Bá Dương khi ông chuẩn bị về Quảng Trị tham gia lễ khởi công xây dựng bến thả hoa bờ Bắc Thạch Hãn. 

Thơ của nhân dân?

* Thưa nhà thơ, bài tứ tuyệt bất hủ Lời người bên sông được chọn khắc trên bia đá ở hai bến thả hoa cùng một dòng Thạch Hãn. Hẳn đó là một niềm vui rất lớn đối với ông?

– Trước hết, xin được đính chính, tôi chưa phải là nhà thơ, nên đừng gọi tôi là nhà thơ. Bến thả hoa ở bờ Bắc Thạch Hãn do Ngân hàng Phát triển VN xây dựng với khoảng 10 tỷ đồng. Không phải là số tiền xây dựng nhiều hay ít mà tôi quý tấm lòng thành của những người làm việc này. Tất nhiên là tôi rất vui khi bài thơ của mình được tạc vào bia đá. Chỉ tiếc là hồi xây dựng bến thả hoa bờ Nam, bài thơ là thơ tứ tuyệt, nhưng lại được tạc lên bia đá theo bố cục so le của thơ… lục bát. Và câu thơ cuối cùng Vỗ yên bờ, mãi mãi ngàn năm đã “được” đổi thành Vỗ yên bờ, bãi mãi ngàn năm. Việc thay từ “mãi” bằng “bãi” này đã làm hỏng ý tứ bài thơ. Bởi nếu đọc và ngẫm kỹ câu thơ trước:Có tuổi hai mươi thành sóng nước, thì ở câu sau, dòng sông đã không còn là dòng sông hiện hữu nữa, nên cái bờ ở đây cũng không còn là cái bờ cụ thể, vì vậy việc đưa vào dùng tiếp từ “bờ bãi” đã làm khuôn hẹp ý tứ của bài thơ…

* Vâng, ông chưa vào Hội Nhà văn, nghĩa là ông không có cái thẻ hội viên, nhưng không có thẻ, không có nghĩa là không phải nhà thơ. Trở lại câu chuyện về bài thơ, tôi và nhiều người đã xem bài thơ tạc trên tấm bia đó, ngoài việc sai từ, bản tạc trên bia đá còn không ghi tên tác giả. Tại sao vậy?

– Về chuyện không ghi tên tác giả, tôi đã nhận được rất nhiều cuộc điện thoại cả nước gọi hỏi, bày tỏ sự băn khoăn, thậm chí bày tỏ sự bức xúc về tác quyền. Thực tế chuyện này tôi cũng đã có lần được một lãnh đạo địa phương “hỏi” rằng: Thơ anh đã thành thơ của nhân dân nên không đề tên tác giả có được không?

Cũng chẳng biết nói sao với câu hỏi như khẳng định này, tôi trả lời như thế này: Thứ nhất, thơ tôi được người dân nhớ, chứ không thể gọi là thơ của nhân dân được. Còn việc nên hay không nên đề tên tác giả, theo tôi các anh thử nghĩ xem, nếu đề tên tôi dưới bài thơ của tôi mà thêm một người yêu Quảng Trị thì nên để, còn nếu vì để tên tôi mà làm giảm bớt một hay nhiều người yêu Quảng Trị thì dĩ nhiên không nên để làm gì…

Bài thơ có cả chục dị bản
* Nói chính xác, bài thơ của ông đã đi vào lòng người chứ không thể nói là thơ của nhân dân. Nhưng Lời người bên sông có nhiều “dị bản” do truyền miệng, có thể xem những kiểu dị bản đó là thơ “của nhân dân” rồi. Ông đã thống kê có bao nhiêu “dị bản” chưa?

– Theo cách hiểu đơn giản về dị bản, thì bài thơ có cả chục dị bản… nhưng thực ra mỗi dị bản chỉ khác nhau vài chữ ở câu này hay câu kia. Ví dụ như câu thơ đầu, thường khác nhau ở từ “đò lên” thành “đò xuôi” từ “xin chèo nhẹ” thành “ơi chèo nhẹ”… Những khác nhau đó tuy không hợp với ngữ cảnh khi làm bài thơ, nhưng xét cho cùng nó không làm sai lệch ý tứ bài thơ nhiều. Và như đã nói trên, chỉ riêng từ “mãi” thay thành “bãi” trong câu cuối là không thể chấp nhận.

* Và lần này, Lời người bên sông ở bến thả hoa bờ Bắc sẽ không quên ghi tên tác giả?

– Như đã nói, ghi tên tôi hay không ghi, có “ảnh hưởng” đến tình yêu Quảng Trị của nhiều người hay không? Tôi quý tấm lòng thành của những cán bộ nhân viên hệ thống Ngân hàng Phát triển Việt Nam, họ góp tiền lương xây dựng bến thả hoa bờ Bắc. Hôm động thổ vào ngày 27/ 7 vừa rồi, nếu báo chí không tự biết để tìm đến thì cũng không có dòng thông tin nào. Nói thế để thấy, những người đầu tư xây dựng bến thả hoa bờ Bắc đã lặng lẽ làm việc, vì đây là chuyện tâm linh cần tấm lòng thành chứ không cần quảng bá ầm ĩ rằng: “lòng thành của tôi đây”.

* Hai câu cuối trong bài “nguyên gốc” không phải thế, được biết là nhà văn Đỗ Kim Cuông đã gợi ý để ông sửa lại?

– Không phải là gợi ý. Bài này tôi viết năm 1987 với hai câu cuối:

Tan chợ chiều xuôi đò có vội/

Xin, xin đừng khuấy đục dòng trong.

Năm 1989, tôi cùng nhà văn Thế Vũ đi dự Đại hội Văn học Nghệ thuật ở Huế về. Trên tàu tôi đọc cho Thế Vũ nghe bài thơ này. Về Nha Trang, Vũ nói với nhà văn Đỗ Kim Cuông (hiện làm Vụ trưởng Vụ Văn hóa Văn nghệ – Ban Tuyên giáo Trung ương): Lê Bá Dương không chỉ là nhiếp ảnh gia, mà viết ký, viết thơ “được” lắm. Tôi chép tặng Cuông bài thơ, nhưng Cuông bảo, cứ “xin xin” thế này nghe nó não quá. Vậy là tôi viết lại hai câu sau thành: Có tuổi hai mươi thành sóng nước/ Vỗ yên bờ, mãi mãi ngàn năm.

Không in thơ mình để dành tiền in thơ đồng đội 

* Hình như ông chưa in tập thơ nào, và Lời người bên sông là một trong những bài thơ hiếm hoi của ông?

– Mấy năm rồi, bạn bè và cả một vài doanh nghiệp cho tôi tiền để in thơ, nhưng tôi dùng tiền đó tập hợp và in thơ của những đồng đội đã hy sinh mà mình cùng đồng đội gom nhặt được. Đó là cuốn Nhật ký Trung đoàn viết bằng văn vần, mới đây tôi dốc sức cùng bạn bè tập hợp, biên tập, in cuốn Thép từ ngàn độ lửa… Cũng định vài năm tới, sau khi tổ chức bổ sung, chỉnh biên và tái bản cuốn Nhật ký Trung đoàn viết bằng văn vần xong, tôi sẽ in một vài tập thơ và truyện ký cho mình.

* Ông có thể “so sánh” Lê Bá Dương bây giờ với thời “tuổi hai mươi”?

– Mình sống trung thực, thẳng thắn… nên không chấp nhận những thứ lươn lẹo, ti tiện, vị kỷ. Thời trẻ, đó là sự háo hức ra trận chiến đấu chống kẻ xâm lược… nôm na là trả thù nhà, đền nợ nước. Những cái thù mà mình chứng kiến qua chiến tranh phá hoại của không quân Mỹ. Thực ra, nếu có sự lựa chọn, mình và chắc chắn cả dân tộc này không ai chọn chiến tranh, nhưng vì chiến tranh nó chọn mình và mọi người, nên mình và những người như mình chấp nhận sự lựa chọn đó một cách tự nguyện. Bây giờ mình vẫn là người lính bình thường – tuy khác “trận địa”. Vì cái điều cụ thể nhất: Biết bao đồng đội mình hy sinh cho độc lập tự do, và cả cho những giá trị tốt đẹp của cuộc sống, nếu anh em còn sống, họ sẽ chiến đấu không khoan nhượng với những thứ xấu xa, trái đạo. Nay mình được sống thay cho anh em đồng đội, đương nhiên mình sẽ tiếp tục những việc mà đồng đội mình nếu còn sống sẽ làm. Đơn giản vậy thôi.

Xin cảm ơn ông!

————————————————–

Hai câu thơ “tuyên ngôn” trên tập vở học trò

Nhà thơ Lê Bá Dương quê ở Nghệ An. Năm 15 tuổi, ông đã khai tăng tuổi đểnhập ngũ, chiến đấu ở chiến trường B5 – Bắc Quảng Trị. Năm 15 tuổi 49 ngày, ông được phong tặng danh hiệu Dũng sĩ diệt Mỹ, các báoNhân Dân, Quân đội Nhân dân, Tiền Phong… lúc đó viết về Lê Bá Dương như mộtđiển hình.

Ông còn hai câu thơ khác mà nghệ sĩ nhiếp ảnh quân đội Đoàn Công Tính đánh giá rằng “đó là tuyên ngôn hay nhất về Quân giải phóng Bắc Quảng Trị”.Hai câu này Lê Bá Dương viết trên tờ giấy học trò để trả lời một em bé trên đường hành quân. Em bé hỏi: Tại sao gọi Quân giải phóng Bắc Quảng Trị là “cơm Bắc, giặc Nam”?. Lê Bá Dương ghi lên tập vở học trò của cô bé, trả lời: Một khẩu súng giữ hai trời Nam Bắc/ Một dấu chân in màuđất hai miền. Hơn 30 năm sau, cô bé ngày xưa đã tặng lại tờ giấy có ghi câu tuyên ngôn này cho tác giả.

Hiện Lê Bá Dương đang là phóng viên thường trú báo Văn Hóa tại Nam Trung bộvà Tây Nguyên (trụ sở ở Nha Trang, Khánh Hòa). Ông xuất ngũ vừa chẵn 20 năm, là hội viên Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam.

Trần Hoàng Nhân (thực hiện)/Thể Thao Văn Hóa

——————————————————-

MỘT BÀI THƠ NỔI TIẾNG…BỊ KHUYẾT DANH

3 năm trước, tôi đến Quảng Trị, đi qua bến thả hoa Thạch Hãn, đọc được bài thơ “Lời người bên sông” khắc trên những tấm bia đá hai bờ Thạch Hãn:

“Đò lên Thạch Hãn ơi… chèo nhẹ

Đáy sông còn đó bạn tôi nằm

Có tuổi hai mươi thành sóng nước

Vỗ yên bờ, mãi mãi ngàn năm”

Bài thơ không đề tên tác giả bên dưới.  Đa phần du khách từng qua đây, thầm lướt qua bài thơ chắc đều đã biết tác giả của bài này là ai. Hoặc khi tham quan Thành cổ Quảng Trị, ắt chúng ta cũng sẽ được nghe người hướng dẫn viên giới thiệu về bài thơ và tác giả. Gõ vào thanh công cụ kiếm tìm của Google trên Internet sẽ giúp chúng ta giải đáp câu hỏi này trong vòng 0,21 giây với gần 8 triệu kết quả-bằng cách gõ “Tác giả bài Lời người bên sông” vào thanh công cụ tìm kiếm… Vậy mà, ít ai có thể ngờ được, bài thơ này lại là bài thơ… khuyết danh. Hàng triệu du khách, mỗi lần đi qua bến thả hoa hai bờ Thạch Hãn, đọc bài thơ đều trào dâng trong tim một cảm xúc bồi hồi, thương cảm. Những câu thơ này đã từng được nhà thơ Giang Nam mô tả là thơ thần vì nó làm lay động tâm trí người đọc. Vậy vì sao bài thơ không được đề tên tác giả?

Những ngày đầu tháng 5 này, tôi lại có dịp trở lại bến sông Thạch Hãn. Việc làm đầu tiên của tôi là đến chỗ tấm bia đá khắc bài thơ. Ngay dưới bài thơ, nơi để tên tác giả bài thơ bây giờ là một… nhành hoa sen. Quả thật, đây là một sự sáng tạo chưa từng có. Tôi mày mò tìm trong tất cả các kho tàng văn thơ, dân ca, lịch sử… mà chẳng thể tìm thấy ở đâu dùng hình ảnh hoa văn, chim muông, cây cỏ… mô tả tên tác giả một bài thơ, văn, hay câu nói nổi tiếng của vĩ nhân… Tôi đem nỗi niềm này hỏi nhiều người tôi gặp ở Quảng Trị thì đều nhận được một cái lắc đầu và câu trả lời: “Không hiểu vì sao!”. Một vài vị lãnh đạo địa phương thì trả lời rằng: “Do thơ của Lê Bá Dương đã trở thành thơ của nhân dân(?)”. Tôi lại lục tìm tài liệu về khái niệm “Thơ nhân dân” để hiểu ý nghĩa là gì thì trong tất cả các tài liệu tôi chỉ thấy danh hiệu Nhà thơ Nhân dân hoặc bài thơ mang tiêu đề Nhân Dân của Nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm chứ không có một khái niệm nào mô tả “Thơ nhân dân” cả.

Tôi lại tự mình đi tìm giải thích hợp lý cho cả về lý lẫn về tình của việc bài thơ không để tên tác giả. Nếu xét về lý, Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (Sửa đổi năm 2009) đã nêu rõ quyền tác giả và quyền liên quan: “Quyền tác giả là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu”. Quyền này bao gồm quyền Nhân thân và quyền Tài sản được quy định rõ trong điều 18, Mục 1, Chương 2, Phần 2 của Luật Sở hữu trí tuệ. Như vậy, việc khắc bài thơ trên bia đá bên hai bờ Thạch Hãn mà không để tên tác giả được xem là đã vi phạm theo quy định tại Mục 5, Điều 28 – Luật Sở hữu trí tuệ 2005. Đó là: “Sửa chữa, cắt xén hoặc xuyên tạc tác phẩm dưới bất kỳ hình thức nào gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả”. Rõ ràng, nếu xét về lý, bài thơ không hề hợp lý chút nào khi khắc trên bia đá mà bỏ qua tên tác giả. Nếu xét về tình, bài thơ chỉ có thể được mọi người dân Quảng Trị, nói riêng, hay người dân cả nước, nói chung, yêu mến và thuộc lòng chứ cũng chẳng thể thành… thơ nhân dân được. Truyện Kiều của Nguyễn Du đã nằm lòng tử thuở nằm nôi của mỗi người Việt Nam hàng bao đời nay, nhưng cũng không ai nói Truyện Kiều là Thơ nhân dân cả.

Trong suốt gần 40 năm qua kể từ sau ngày giải phóng, CCB Lê Bá Dương vẫn hằng năm lặn lội ngược xuôi Nam, Bắc để thực hiện các công việc nghĩa tình với đồng đội và đồng bào Quảng Trị. Tới chợ Đông Hà hỏi không ai không biết, mỗi năm đến những ngày lễ kỷ niệm 30-4, 1-5 (ngày giải phóng Quảng Trị), ngày Thương binh – Liệt sĩ, Lê Bá Dương đều về đây mua hết hoa, nhang, nến của các o, các chị để thắp và thả trên sông Thạch Hãn; viếng anh linh đồng đội ở các nghĩa trang Quảng Trị. Việc làm này cũng chính là nguồn gốc của hầu hết các lễ hội, các hoạt động tri ân Liệt sĩ và tri ân đồng bào Quảng Trị hằng năm hiện nay. Khi hỏi về tác giả bài thơ, bất cứ ai ở Quảng Trị cũng có thể trả lời là của Lê Bá Dương với một tình cảm rất chân thành và đặc biệt dành riêng cho ông. Tình cảm của Lê Bá Dương đối với Quảng Trị là vậy, nhưng tại sao người ta lại quên tên tác giả bài thơ của ông khi khắc trên bia đá hai bờ Thạch Hãn?

Dù muộn cũng còn hơn không, chúng ta hãy trả đúng tên tác giả về cho bài thơ tâm linh này để duy trì những gì cao đẹp trong văn hóa.

Bài, ảnh: Ngọc Long

—————————————

Mấy hôm nay, sau khi bài báo “MỘT BÀI THƠ NỔI TIẾNG BỊ…KHUYẾT DANH” của bạn Ngọc Long được đăng trên báo Công an Đà Nẵng , và được đưa lại trên các trang mạng xã hội… Ngoài những ý kiến trực tiếp bình luận, bày tỏ quan điểm của các thành viên tham gia trang mạng… hàng ngày, tôi liên tục nhận được các cuộc điện thoại, tin nhắn của đồng bào, đồng đội trong và ngoài nước gọi hỏi thực hư.

Tên tác giả bị đục bỏ 2010 -Ảnh Ngọc Long

Thực ra, trước đó do âm ỉ những thông thông tin lập lờ theo kiểu: Thơ này là thơ dân gian, Lê Bá Dương lấy ra sửa thành thơ mình- Hoặc “Thơ này Lê Bá Dương chỉ có vài câu đầu…còn lại là do nhiều người góp ý …Thậm chí sau khi tôi thực hiện loạt bài viết “ Nhặt sạn một thời Quảng Trị” đụng chạm đến một vị tướng…thì từ nhóm người bu quanh vị tướng này phát tán thư , tin nhắn gửi khắp nơi, trong đó có Quảng Trị vu vạ: Lê Bá Dương ăn cắp thơ dân gian để lừa đảo … Trước những thông tin này, tôi cũng từng đã trả lời phỏng vấn của một số tờ báo với nội dung:
Về lý: Tuy phần lý, nói cách nào thì việc công bố nguyên tác, hoặc trích một phần tác phẩm mà không để tên, hoặc chú dẫn nguồn tên tác giả đều là việc làm trái luật. Ngay cả trong trường hợp dùng vài câu, rồi “sửa” thêm bớt nguyên tác bài thơ thì cũng trái luật…
Về tình: Như đã nói trên, tôi hoàn toàn đủ chứng lý để “thắng kiện”…nhưng về tình, đây là tiếng lòng, là nén tâm hương của một người lính như tôi với đồng bào đồng đội. Và với Quảng Trị, mảnh đất nơi anh em đồng đội đang tan hòa vĩnh viễn nằm lại, và cũng là mảnh đất nơi tôi tự nhận mình là công dân Quảng Trị…thì việc tôi đưa nén tâm hương đó ra làm ầm ỹ, “đòi này trả kia” nó như một điều không phải với vong linh đồng bào, đồng đội. Xót lắm, đau lắm!

Cứ định nói ra mà lòng chẳng nỡ
Để sang mai thêm sợi bạc trên đầu

 

(Tên tác giả  khắc lại thành hoa văn – Ảnh Ngọc Long)

Thôi thì hãy cứ để cho thời gian-Thời gian có thể bào mòn vật chất, nhưng lại đắp bồi tâm thức của con người…Và bây giờ thì mọi việc đã lại thành “xôn xao sóng nước”.

 
Nguồn: Fb Lê Bá Dương
This entry was posted in Khác. Bookmark the permalink.

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s